Franciszek Gawroński

MARZENIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

MARZENIA

powieść współczesna

Gawroński Franciszek

Władysławowi Bełzie
jako dowód czci i przyjaźni poświęca
Autor

I.

Już zmrok zapadał, a tu i ówdzie na ulicach Warszawy poczęto latarnie zapalać, gdy chodnikiem Chmielnej, na szarym końcu, ku komorze celnej, szedł raźnym krokiem młody człowiek. Było to w końcu stycznia. Snać mróz szczypał go dobrze za uszy, bo podniósł kołnierz od futerka i głowę wciągnął, aby tem wygodniej uszy mógł zasłonić. Szedł nieco pochylony, na nikogo niepatrzył, krokiem człowieka dobrze znającego drogę, a podniósłszy nagle głowę do góry, na kamienicę narożną okiem rzucił, jakby się chciał przekonać czy się nie pomylił, zboczył ruchem gwałtownym nieco i w bramie zniknął.

W tej chwili stróż właśnie rożek gazowy zapalał.

Młody człowiek wszedł na schody i, po kilka naraz przeskakując w ciemności, zatrzymał się na trzeciem piętrze przed drzwiami mieszkania. Już ku drzwiom zbliżając się, wyciągnął gorączkowo dłoń do rączki od dzwonka i szarpać począł. Nieczysty, chrypliwy jęk obijał się o ściany małego przedpokoju, " dając znać, że jakiemuś niecierpliwemu gościowi otworzyć potrzeba.

Gość, okazujący tyle gorączki w zachowaniu się, pochylał ku drzwiom głowę, nasłuchując czy kto nie idzie.

Wreszcie klamka skrzypnęła dyskretnie, bojaźliwie, lekko i drzwi się otworzyły.

W ubożuchnej, maleńkiej sionce, ugarnirowanej zawieszonymi płaszczami męskimi i kobiecymi, stała, za rączkę od drzwi trzymając się, młoda osoba, której twarzy niepodobna było rozpoznać dobrze w półzmroku wieczornym.

Ujrzawszy gościa na progu, podniosła obie ręce do góry, klasnęła w dłonie, palce splotła i krzyknęła piskliwym nieco, fałszywym głosem:

— Jezus — Marya! Pan Andrzej!

Na gorączkowe dzwonienie ciekawi mieszkańcy tego lokalu powychylali z pokojów głowy na korytarzyk, nastawili uszu ażeby co rychlej dowiedzieć się, kto to w sposób tak gwałtowny mąci im spokój.

Osoba przybyła znaną tu była wszystkim, bo na krzyk: pan Andrzej, korytarzyk napełnił się od razu; rzucono się na powitanie przybyłego gościa, pożądanego a nieoczekiwanego. W ciemnym przedpokoju słychać było szamotanie się kilku osób, których niewyraźne kontury przesuwały się obok siebie, a śród krzyżujących sie wykrzykników i powitań, górował głos kobiecy:

— Joasiu! Daj-że lampę! Joasiu! Filipko! Zawołaj-źe Joasi....

Tupot i bieganie kilku osób wzmogły się. Szukano Joasi — pokazało się jednak, że jej nie ma.

— Pewnie odniosła do reperacyi buty p. Ignacego, bo potrzeba było dać przyszczypkę.... — odezwał się tem sam głos fałszywie łagodny, który dźwiękiem swoim niemile uderzył ucho przy powitaniu gościa.

— Można ż było poczekać do wieczora....

— Zapałki proszę dać.... zapałki....

— Proszę lampę zapalić....

Po chwilowem bieganiu po zapałki, ktoś je wreszcie odnalazł, zapalił świecę, potem lampę i naraz kilka osób ze światłem otoczyło Andrzeja.

Andrzej rozbierał się, ściągając z siebie szaliki i futerko, rozdając uściski ręki i pocałunki dokoła.

Dokończenie powitania nastąpiło dopiero w pokoju, który był równocześnie salonikiem do przyjęcia gości i służył za sypialnię. Dwa łóżka, jedno za drugiem stojące przy ścianie, ubożuchną kapą jutową w zielone kwiaty pokryte, kanapka wyszarzana z wystającemi sprężynami, które goście starannie omijali przy śniadaniu i stolik przy tej kanapie, o spłowiałej i wytartej politurze, spaczony, chwiejący się ciągle — takie było całkowite umeblowanie pokoiku.

Gospodyni tego lokalu, kobieta sześćdziesięcioletnia, chuda, sztywna z zaciśniętemi ustami, z zaostrzonymi konturami wszystkich części twarzy, robiła wrażenie dewotki, która, przebierając różaniec w ręku, cały dzień syczy na kogoś w domu. IMć pani Warkowska z nazwiska — z imienia nikt jej nieznał — utrzymywała „na kwaterze" studentów uniwersytetu i z tego ubogiego zarobku opędzała skromne swoje potrzeby życia — swoje i córki Filipiny, zwanej przez skrócenie Filipką, którą właśnie poznaliśmy przy otwieraniu drzwi Andrzejowi.

Filipka podobniuteńka była do matki: ta sama chudość, te same ostre rysy twarzy. Kiedy milczała, podobną była do kota, siedzącego z podgiętemi łapkami i ogonem, z zamrużonemi oczyma mruczącego, a kiedy mówiła, połysk jej zielonkawych oczu przypominał kota, gładzonego po grzbiecie, gdy wygina się łagodnie, pomrukuje, nadaje głosowi swemu pieszczotliwe brzmienie, a dotknąwszy się sukni — wysuwa pazury i drapie.

Była to już dziewczyna co najmniej trzydziestokilkoletnia, co nie przeszkadzało jej ubierać się jak młoda panienka, z wymuszoną skromnością i naśladować podlotka. Pani Warkowska, zwana powszechnie ciocią, a po za oczy generalną ciocią, już od kilkunastu lat mieszkała w Warszawie, a przyjechała podobno z Wołynia, z Kowla czy Włodzimierza; Filipka więc stykała się ciągle z młodzieżą akademicką, chętną znajomości i amorów, potrafiła jednak szczęśliwie aż dotychczas równowagę utrzymać. Uśmiechała się łagodnie do wszystkich, szczebiotała i skakała jak wiewiórka, nie zaawanturowała się jedna k nigdy. Słodka i uśmiechnięta na zimno, nazywana przez wszystkich Cichą łzą albo Aniołem dobroci, modliła się, spacerowała do Łazienek, czytywała Słowackiego w Mokotowskim parku lub w ogrodzie botanicznym, kochali się w niej tuzinami akademicy, ale męża ani rusz dostać nie mogła.

Bywa to tak na świecie.

Gdy gościa posadzono na honorowem miejscu, na kanapie, tak, że stercząca do góry sprężyna dzieliła go od cioci Warkowskiej, Filipka siadła skromnie na taboreciku z drugiej strony stołu, wprost naprzeciwko Andrzeja i robić poczęła koronkę szydełkową, ze wzrokiem utkwionym tak pilnie w ruchy swoich palców, jakby po za tą czynnością nic na świecie dla niej nie istniało. Ta kokieterya niewinności robiła jednak swoje wrażenie. Na długie, ciemne, spuszczone rzęsy Filipki raz po raz rzucali spojrzenie młodzi akademicy, a ona, w pewnych odstępach czasu, zamyślona, zaabsorbowana robotą wzdychała, nie podnosząc oczu, krótkiem, urywanem, smutnem westchnieniem, jakby umyślnie pragnęła zwrócić na siebie uwagę.

Tymczasem ciocia Warkowska odrazu zaatakowała Andrzeja.

— Na długo pan przyjechał?

— Na kilka tygodni.... a właściwie, zdaje się, na zawsze.

— W sam czas — odezwał się ktoś wesołym barytonem tuż za plecami Filipki, — bo karnawał jutro się rozpoczyna.

Filipka drgnęła tak widocznie, że wszyscy na nią spojrzeli.

— Ach, panie! — rzekła ze słodkiem oburzeniem.

Galerya śmiać się poczęła.

Filipka opuściła ręce z robótką na kolana i z miną drzemiącej kotki, ze zwrokiem, spuszczonym w ziemię, siedziała.

Tymczasem rozmowa toczyła się żywo o karnawale, o balach, o różnych osobach. Rumiana, wesoła, jasnymi włosami i zarostem otoczona twarz Andrzeja, tryskała zadowoleniem i radością. Ciasno mu było w kącie kanapy, kręcił się, rzucał się, rad-by się wyrwać ztamtąd, a tu egzamin cioci Warkowskiej i kolegów trwał ciągle na przemiany.

— Skocz-no Filipko, powiedz Joasi, ażeby samowar nastawiła....

Filipka podniosła się na. głos matki.

— Ja panią wyręczę.... — ktoś odezwał się.

— Lecę już.... lecę....

Kilku młodzieży naraz ruszyło się grzecznie, a Filipka uśmiechnięta skromnym, łagodnym uśmiechem przecedziła słodkim głosem przez wąziutkie jak u węża usta:.

— Dziękuję, dziękuję panom.... ja przecież muszę nakryć do stołu sama.... Joasia tego nie potrafi.

Wstała i ku drzwiom poszła.

— Pospiesz się moja duszko — rzekła matka za idącą, już — tylko zrób dobrej herbaty.... wiesz, pan Andrzej jest bardzo wymyślny co do herbaty....

— O, nie tylko co do herbaty.... — rzuciła Filipka i za drzwiami znikła.

Czułe oczy, jakie ta kotka studencka rzucała na Andrzeja dyskretnie, dowodziły, że z chęcią przyjęła-by na siebie obowiązek robienia dla niego dobrej herbaty przez całe życie.

Gdy tak odbywała się certacya o herbatę, samowar i Joasię, Andrzej nagle rzucił okiem na zgromadzonych jakby kogoś pośród nich szukał.

— A gdzież Ignaś? — zapytał.

— Siedzi w swoim pokoju.... — ktoś odrzekł.

— Może nie wie o przyjeździe p. Andrzeja — wtrąciła ciocia.

— Wie, ale butów nie ma....

— Co takiego?

— Joasia przecie zaniosła je do szewca ażeby przyszczypkę dał....

Andrzej, usłyszawszy to, porwał się na równe nogi.

— Pójdę do niego! — zawołał energicznie — i, odsunąwszy chwiejący się stolik, który mu drogę zagradzał, wyleciał z kąta jak z procy i wprost do drzwi posunął, a zanim gromada studentów. Pokój w jednej, chwili wypróżnił się — została tylko ciocia Warkowska, usiłująca wydobyć się z za stołu i pójść pomagać Filipce.

Z opróżnionego w jednej chwili saloniku cała fala młodzieży akademickiej popłynęła za Andrzejem, który pomiędzy drzwi i łóżka prześlizgując się zgrabnie, z doskonałą znajomością terenu, na którym się poruszał, wpadł do pokoiku, na końcu korytarza wązkiego i ciemnego umieszczonego. Izdebka wypełniła się naraz gwarem ożywionej, dźwięcznej młodzieńczej rozmowy.

W chwili gdy Andrzej zadzwonił i wszedł do mieszkania cioci Warkowskiej, siedział tam przy stoliku, plecami do okna zwrócony jakiś młodzieniec nad księgą pochylony. Na tę wrzawę głosów, jaka doleciała do niego, podniósł głowę do góry, nasłuchiwał, a gdy wszyscy poszli do saloniku cioci, młodzieniec znowu się nad książką pochylił.

— Gość jakiś.... — pomyślał. Młodzieńcem tym właśnie był Ignaś Iliński, o którego tak się dopytywał Andrzeja

Gdy Filipka z saloniku wyszła, ażeby samowar nastawić, przystanęła na chwileczkę w ciemnym korytarzyku, jakby ją, myśl jakaś do miejsca przykuła, potem zrobiła parę kroków naprzód, cicho na palcach i do drzwi Ignasia zapukała bojaźliwie.

— Proszę wejść.... — rzekł Ignaś, nie podnosząc głowy od książki.

Gdy drzwi skrzypnęły, odwrócił się, zrobił nagły ruch, jakby powstać pragnął izmieszany usiadł.

— Przepraszam panią....

Głos jego był zażenowany , ruchy niespokojne.

Filipka stała we drzwiach uśmiechnięta słodko.

— Niech pan zgadnie, kto przyjechał?

Ignaś utkwił w nią zdziwione oczy.

— Któż-by taki?

— Pan Andrzej....

Na dźwięk tego głosu, Ignaś odsunął krzesełko gwałtownie, jakby chciał zerwać się i biedz i znowu usiadł.

— Panno Filipino! — rzekł błagalnie — niech pani przyszle do mnie Joasię....

— Nie ma Joasi....

Ignaś rozpaczliwy ruch ramionami i głową zrobił.

— Ależ ona wzięła mi buty do oczyszczenia i nie przyniosła!

Istotnie młody akademik siedział przy stole w skarpetkach tylko.

— Cóż ja zrobię? — zawołał z rezygnacyą.

— Joasia zaraz buty przyniesie.... szewc obiecał naprawić natychmiast.

Słowa te wowyłały rozczulające wrażenie na młodzieńca. Spojrzał na Filipkę, jakgdyby chciał powiedzieć: wiem wszystko.... Nagłym ruchem wyciągnął rękę, uchwycił gorączkowo chudą, kościstą rękę dziewczyny i namiętnie pocałował. Ona, jakby zażenowana tym pocałunkiem, lekko i zwinnie wybiegła z pokoiku, a Ignaś powstał na równe nogi i tak chwilkę stał zamyślony. Odgadł wszystko. To ona odesłała buty do reperacyi, boć przecie ona wie najlepiej, że w kabzie jego od dwóch tygodni grosza nie ma.... Właśnie te buty dziurawe trapiły go jak zmora, oszczędzał je, nie wychodził nigdzie, ażeby do reszty nie zniszczyć, bo za kilka dni niemiałby w czem stanąć do egzaminu. Na bladej, szczupłej jego twarzy rozlał się uśmiech spokojnego zadowolenia, że jest ktoś przecie co o nim pamięta.... On od ławy szkolnej pamiętał tylko sam o sobie. Rodziców stracił dawno, a przez szkoły i uniwersytet szedł o własnej pracy.

Rozrzewniony tą myślą wyszeptał sam do siebie:

— Anioł dobroci....

Słowa te stosowały się do Filipki. W takiej chwili rozrzewnienia, posłyszał za drzwiami wrzawę i głosy kolegów a nagle drzwi jego mieszkanka rozwarły się i wpadł jak wicher Andrzej, a za nim cała gromada kolegów.

Po krótkiem ale serdecznem przywitaniu, rozsiadło się to wszystko na łóżkach, stole, taburetach, a Andrzej prym wodził.

— No, i cóż ? — zapytał obcesowo Ignasia, jakby w dalszym ciągu rozmowy.

— Za trzy dni ostatni egzamin....

— Tem lepiej....

Andrzej, wyrzekłszy to, podniósł palce do góry, kręcił nimi jak człowiek, który coś rozważa i dni obliczał.

— Poczekaj.... dzisiaj wtorek?...

— Tak.

— A więc jutro środa, po jutrze czwartek.... w południe — będzie koniec temu utrapieniu.

Ignaś westchnął.

Niezmordowany Andrzej ciągnął dalej:

— W piątek odpoczniesz, a w sobotę wieczorem....

Urwał nagle.

Urwanie to rozmowy zaciekawiło wszystkich.

— Co? — Co? — pytano.

— Przecież w sobotę nie palnie sobie w łeb ?

— A to po co? W sobotę bal w resursie obywatelskiej.... w niedzielę zaś reduta....

Słowom tym towarzyszył śmiech choralny. Niewiedziano czy Andrzej żartuje czy prawdę, mówi, bo Ignaś nigdy na żadnych balach i zabawach publicznych nie bywał.

Andrzej ciągnął dalej:

— Musisz być.... musisz.... już ja ci sam. bilet zafunduję....

Ignaś milczał, skubał rzadką, jasną bródkę i uśmiechał się uśmiechem pobłażliwego niedowierzania.

— Muszę wam przecie frajdę sprawić... to trudna rada!

Słowom tym śmiech kolegów towarzyszył, bo domyślano się półsłówek Andrzeja, który niezmordowany, mówił ciągle i głosem swoim dźwięcznym, wesołym, młodzieńczym górował nad chórem głosów kolegów.

— Ciebie przebiorę za rycerza, Filipkę za hiszpankę — i jazda paszteciku!

— A flota? — ktoś zapytał. Andrzej zamiast odpowiedzi, po bocznej kieszeni surduta uderzył się na znak, że się o to nie troszczy. Istotnie, dobry humor był najlepszym dowodem, że brak pieniędzy nie suszył mu mózgu.

Śród ożywionej koleżeńskiej gawędy, przerywanej śmiechem, docinkami, Ignaś tylko nie brał udziału. Skubał bródkę, zagryzał wąsy, a podniósłszy od czasu do czasu spojrzenie, zatrzymywał je na twarzy niedawnego jeszcze kolegi, współtowarzysza mieszkania i przyjaciela, a usta składały mu

się wtenczas do dobrotliwego, trochę smutnego, niemego uśmiechu.

Korzystając wreszcie z chwilowego milczenia, do Andrzeja się zwrócił:

— Powiedz mi, po co ty właściwie przyjechałeś?

Zapytanie to w pewien kłopot wprawiło Andrzeja. Dużo przyczyn na przyjazd jego złożyło się. Mówić o nich nie chciał teraz. Była jednak najbliższa, ta, która właściwie impulsem się stała i pchnęła go do Warszawy — o tej nie powiedział jednak wyraźnie; można się było domyśleć jej tylko.

— Ot, jest o czem mówić! — zawołał.

Po chwilce, jakby pragnął rozmowę na inny temat zwrócić, dodał:

— Pokażę tu wam dziewczynę.... bardzo proszę !

— Nowe sitko na kółeczku? — Co?

— Któż to taki?

— Krynicka Stasia.

— Co-o-o? Stasia?

— Ta.... ta.... doktor zoologii? Uwaga uraziła trochę Andrzeja, bo była wypowiedziana w tonie lekceważącym.

— Tylko bez żartów....

— Gniewa się — to zły znak! — ktoś rzucił.

— Poczekajcie... zobaczycie ją.... Andrzej wyrzekł to z zapałem, z uczu-

Zapał ten zrobił wielkie wrażenie śród kolegów. Naraz wszystkie osoby spoważniały i w studenckiej izdebce zrobiła się cisza.

Śród tej ciszy ktoś miarowym, poważnym głosem rzekł:

— Mortus!

Słowo to wywołało śmiech ogólny, jakkolwiek wypowiedziane było z akcentem smutku.

Z krótkiego przerzucania się urywanemi słowami, niedomówionemi myślami, łatwo było odgadnąć, że bożek miłości w sieci swoje zaplątał Andrzeja. Powstała wrzawa, gwałtowna wymiana myśli — wszyscy mówili a nikt nikogo nie słuchał. Wreszcie jeden z bardziej energicznych kolegów na stół wyskoczył i krzyknął z całej siły:

— Niech żyje miłość!

Wszyscy na różne głosy powtórzyli:

— Niech żyje miłość!...

Andrzej rozpromieniony szamotał się w gronie kolegów, coś mówił, gestykulował, gdy drzwi uchyliły się lekko, dyskretnie i dał się słyszeć słodki głos Filipki:

— Proszę na herbatę!

II.

Andrzej przed rokiem dopiero uniwersytet ukończył. Był świeżo upieczonym kandydatem nauk przyrodniczo-matematycznych, a ukończywszy uniwersytet odrazu znalazł się w kłopocie, co robić zarówno z tytułem jak i z naukami przyrodniczo-matematycznemi w życiu. W chwili, kiedy na studya przyrodnicze decydował się, miał raczej pewne rojenia o tem czego pragnie i dokąd pójdzie, niż dojrzałą świadomość celów i dróg, któremi do tych celów dążyć wypadnie. Marzenia młodzieńcze zasłaniały przed nim prawdę. Nic w tem niema zbrodniczego ani złego. Tak samo młodość na całym świecie robi: warunki życia mogą dopiero regulować aspiracye młodzieńcze i wskazać im drogę właściwą.

Kiedy pierwsze upojenia po-egzaminowe minęły, stanęło przed nim pytanie: co robić? którędy pójść? Ze zdumieniem przekonał się, że długoletnie studya dały mu wprawdzie dużo wiadomości, ale nie wiedział co z temi wiadomościami robić, jak je zużytkować, jak pracować dla życia i pożytku ludzkiego. Mnóstwo dróg do pracy wiło się przed nim — dalekich i bliskich — ale jedne z nich przedstawiały się jak ścieżki suchym cierniem zaścielone: kto niemi pójdzie, zmarnieje i skona raczej zanim się z pośród kolców wydobędzie; inne stały przed nim szerokie, otworem, jasnem słońcem oświetlone, nęciły go ku sobie, wołały całą siłą życia — ale dostępu do tych dróg nie było. Tak więc szamotał się z sobą — między chęcią pracy, młodością, pełnią sił, a niemożnością wybrania drogi, ujścia, odpływu dla sił i marzeń młodości.

Rok mu śród takich szamotań się przeszedł.

Mieszkał przez ten rok na wsi u stryja swego Jakóba Niemiry.

Stara to była i zasłużona rodzina. Prapraszczur rodu, Niemira, nie darmo nazwisko to nosił. Nielubił miru i spokoju, bo w duszy jego spokoju nie było. Niegdyś, przed pięciuset laty, siedział ród jego w borach mazowieckich, pod Osieckiem; orano tam karczunki, siano na piaskach żyto, łowiono bobry, polowano na dziki i niedźwiedzie, ale Niemirze ciasno było w tych borach, dusił się na spokojnym chlebie. Pachniała przed nim wojenka, a tu jak natoż ten i ów starzec, co chodził z Gedyminem Kijów zdobywać, lub z Witołdem na Tatarów, cuda prawił o stepach i o bogactwie tamtejszej przyrody, o życiu wolnera, o walkach ustawicznych z Tatarstwem, które, posunąwszy się od Złotej Ordy rozsiadło się w Krymie, a ułusami swemi pokryło stepy Azowskie i Czarnomorskie. Milsza mu była wojna niż mir w domu. W kilkanaście koni zabrawszy się, stanął na czele nielicznej swojej drużyny i za wojskowym chlebem na południe poszedł. Miał z sobą tylko kożuch przytroczony przy siodle, łuk przez plecy i kołczan, strzał pełen.

Poszedł — i aż na Podolu słonecznem się oparł, w bogatej dziedzinie Korjatowiczów, a znalazłszy miejsce dogodne, okopał się wałem i fosą i założył gródek. Niemirowym grodem go zwano. Tu się ożenił, dochował synów, którzy dorósłszy, rozbiegli się po całej Kijowszczyznie i Podolu. Pełno było Niemirów wszędzie. Przez trzy wieki szable tatarskie na łbach Niemirów szczerbiły się — aż wreszcie wyginęli zwykłą rzeczy koleją — nie od szabli i strzał tatarskich. Wyginęli na kresach, a pozostali w borach. Tu żyli, mnożyli się i ziemię orali.

Jednym z protoplastów starych Niemirów był Jakób — stryj Andrzeja. Ojciec Andrzeja przed śmiercią wioskę swoją dziedziczną sprzedał — ot, tak — z fantazji, bo na tej wsi było dobrze, cicho i dostatnio. Niewiele tego było — dziesięć włók mazowieckich, ale przecie chleb się tam rodził podostatkiem, niebrakło go nigdy w domu i synowi niezabrakłoby pewnie. Po śmierci ojca, stryj Jakób zaopiekował się bratańcem, łożył na wychowanie chłopca z pozostałych po bracie pieniędzy, sporo tego wyłożył, aż wreszcie Andrzej uniwersytet ukończył i na życie bez celu do stryja Jakóba wrócił. Miał jeszcze stryja z drugiej linii Jana, ale go w życiu swojem nie widział, od Jakóba słyszał ciągle, że to jest dziwak, który z życiem pogodzić się nie umiał; siedział przeto sam w jakimś lesistym folwarku jak dzik w ostępie.

Tak to różnemi drogami szło życie Niemirów.

Póki Andrzej był na studyach uniwersyteckich, tak długo stryj Jakób, człowiek nieposzlakowanej uczciwości i dobroci, moralną i materyalną opiekę nad bratańcem rozciągał, część procentu od pozostałych po ojcu Andrzeja pieniędzy, na wychowanie jego łożył, a resztę do kapitału dokładał. Tak więc Andrzej znalazł się od razu w posiadaniu kilkudziesięciu tysięcy rubli, jako mężczyzna dojrzały, na rozstajnej drodze. Stryj Jakób, historyk i poeta potrosze, zatopiony w nauce, z codziennem, szarem życiem nic wspólnego nie miał. Trochę idealista, trochę ideolog, rozmiłowany w spokoju, ciszy i książkach, wszystkie sprawy społeczne puszczał mimo uszu. Wytworny, gładki, rozkochany w ciszy i bibliotekach, postanowił zerwać z życiem wiejskiem a przenieść się natomiast do miasta, gdzie się mógł oddać z niezamąconym spokojem studyom naukowym. Wydzierżawił majątek i sprowadził się do Warszawy. Z konieczności przeto musiał zamieszkać w Warszawie i Andrzej, bo na wsi nie miał żadnego pola do stosowania nauk przyrodniczomatematycznych, a kraju dla belferskiego chleba opuszczać nie chciał.

Całą korzyścią pobytu u stryja Jakóba na wsi było poznanie owej Stasi Krynickiej, młodej i przystojnej brunetki, która przed kilku miesiącami wróciła z Genewy z pięknym tytułem dr. zoologii. Po ukończeniu jednej z pensyi w Warszawie, wyjechała do Genewy, skąd po półtora roku pobytu, wróciła jako dr. zoologii i miała tę przyjemność, że wszystkie dzienniki powtórzyły jej nazwisko z dodatkiem, że piękny i młody dr. zoologii będzie zapewne prawdziwą chlubą płci nadobnej, a dla kraju zaszczytem. Tak więc owa Stasia, którą się Andrzej zachwycał, stała się od razu modną, otoczoną tłumem adoratorów ze wszystkich warstw młodzieży. W gronie wielbicieli znalazł się także młody kandydat nauk przyrodniczo-matematycznych. Tem chętniej przeto podążył do Warszawy, że mieszkała tam stale panna Krynicka, jako córka chudego urzędniczka kolei warszawskowiedeńskiej.

Przenosiny stryja Jakóba miały się odbyć w marcu dopiero, pod pozorem przeto szukania mieszkania, jakoteż ażeby nie być zawadą w domu przy pakowaniu się, Andrzej wyjechał do Warszawy wcześniej, nie bez planu ukrytego. Sprowadziła go do miasta Stasia, którą sobą, młodzieniec oczko zaprószył, a uboga dziewczyna wabiła go także, wiedząc o tem dobrze, że Andrzej kapitalik jakiś posiada; tembardziej ceniła tę zaletę, że z własnego doświadczenia wiedziała, jak brak pieniędzy w życiu bywa twardym orzechem do zgryzienia.

Takie różnorodne przyczyny złożyły się na to, że Andrzej do Warszawy przybył. Czuł w sobie pełnię sił i życia, nie mając przeto żadnego stałego zajęcia, któreby go do miejsca przykuwało, rad był, że przynajmniej w wirze i upojeniu karnawałowem znajdzie jakiś upust. Szedł po prostu za popędem tej wrodzonej, młodzieńczej energii życia, która potrzebowała wyładowania, niezdając sobie zupełnie sprawy z tego, dokąd zajść może.

Znalazłszy się w atmosferze studenckiej, wśród której tak mu ciepło i serdecznie kilka lat życia upłynęło, odżył zda się na nowo. Czuł się swobodnym, rzeźkim, wesołym jak gdyby karnawał był dla niego najważniejszym celem życia, a życie samo drogą, wesołych rozrywek i przyjemności.

Ciocia Warkowska ani Filipka nic jeszcze o właściwych powodach przyjazdu Andrzeja do Warszawy nie wiedziały, a miały na niego obie pewne nadzieje z czasów, gdy jeszcze u cioci mieszkał jako student. Mocno się wtedy zalecał Filipce. W alejach Ujazdowskich, w Łazienkach, w ogrodzie botanicznym — wszędzie ich było pełno. Razem czytali Słowackiego, marzyli przy księżycu, szeptali sobie półsłówka i zwierzenia miłośne jak narzeczem, dysputowali o szczęściu i zadaniach życia gorąco i wiele i tak to wszystko pomyślnie do egzaminów dotrwało. Andrzej nie oświadczył się, wyjechał — i aż teraz dopiero w mieszkaniu cioci się zjawił. Sprawiło to matce i córce wielką radość — nadziei.

Gdy się przy herbacie całe towarzystwo znalazło — oprócz Ignasia, któremu szewc butów nie zreperował, — jeden z kolegów Andrzeja do cioci Warkowskiej się zwrócił:

— Niech pani zgadnie, czego Andrzej przyjechał ?

Ciocia wolała niezgadywać.

— Dla czego ? — spytała jednak zaciekawiona.

— Bawić się....

Filipka westchnęła nad szklanką herbaty.

— Ha — rzekła ciocia — to dla młodego wieku potrzebne.... Niech się przez karnawał wybawi, a po karnawale ożeni się.

Mówiąc to, rzuciła spojrzenie na Andrzeja, jak gdyby chciała powiedzieć: wybiorę dla ciebie żonę.

— O, to się stać łatwo może! — zawołał kolega.

Był to także jeden z tych, którzy razem z Andrzejem wydział przyrodniczo-matematyczny ukończyli i tak samo jak kolega jego uniwersytecki nie wiedział, co z tytułem robić. Nazywał się Janek Ziemicki i jako syn bogatego obywatela ziemskiego o parę dni wcześniej przyjechał do Warszawy — sam nie wiedział dla czego. Z miastem łączyły go jeszcze nierozerwalne nici koleżeństwa, przyjaźni, znajomości, do wsi jeszcze nie przyzwyczaił się. Obydwa więc znaleźli się na bruku prawie przypadkowo.

Wykrzyknik Janka, mocno zaakcentowany, zwrócił uwagę cioci Warkowskiej. Nie wiedziała, czy to żart, czy to prawda, a nie śmiała przypuszczać, że Andrzej może Filipkę ma na myśli. Pytające więc spojrzenie zatrzymała na twarzy Andrzeja.

— Niech ciocia temu nie wierzy ! — bronił się Andrzej — to improwizacya.

Wyrazom tym chóralny śmiech towarzyszyły Była to okazya do poetyckiej weny Janka, który często w pismach tygodniowych drukował swoje erotyczne poezye.

— Dlaczego? A Stasia? — dogadywał Janek.

Andrzejowi rumieniec na twarzy trysnął.

— Widzisz, poczerwieniałeś! Ale nie wstydź się, nie wstydź się...

— Tak bezczelnie improwizujesz, że za ciebie rumienić się muszę!

Albo to prawda!

Gdy tak dwaj koledzy docinali sobie, oczy cioci Warkowskiej rozszerzały się z ciekawości, a Filipka podniosłszy sentymentalne spojrzenie na Andrzeja, wzrokiem zdawała się mówić: zdradziłeś mnie. Podniosła tylko oczy, spojrzała, łypnęła białkami i w szklance herbaty spojrzenie utopiła.

— Przyznaj się, przyznaj się! — dogadywał Janek — przecież to nie zbrodnia.

— Daj-że mi czysty spokój!

— No, to się pokaże.

Po chwilowej sprzeczce cio cia Warkowska do Andrzeja zwróciła się:

— Czy na seryo pan zaręczony ? Umyślnie podkreśliła ostatni wyraz.

— Nigdy w świecie! Janek blaguje jak zawsze.

Jakkolwiek Andrzej kategorycznie wszystkiemu zaprzeczył, wątpliwość nieprzestała nurtować w duszy cioci Warkowskiej i krzyżowała jej plany względem Filipki.

Andrzej brał wszystko z najlepszej strony, a planów nie domyślał się nawet.

— No, ale wyhasa się przynajmniej pan przez karnawał — atakowała ciocia.

— O, to inna sprawa! Pannę Filipinę z góry do pierwszego kadryla zapraszam.

Filipka, usłyszawszy swoje imię, podniosła powolnie głowę od szklanki i, pragnąc najwięcej słodyczy nadać głosowi, spytała powolnie:

— Co — o — o?

— Do pierwszego kadryla panią zapraszam... — powtórzył.

Dziewczyna zaśmiała się suchym, bezdźwięcznym głosem, któremu usiłowała nadać pieszczotliwą muzykalność.

— Pan wie przecie, że ja na balach nie bywam.

— Chodzi tylko o dobre chęci....

I o toaletę.... — dodała ciocia — a my na toalety nie mamy.... Zabawy dla ludzi bogatych, dla nas — praca, — zakończyła sentencyonalnie.

Andrzej nie mógł przecie powiedzieć, że suknię sprawi.

— Jeżeli pani nie chce na żaden bal, to na pierwszą lub drugą maskaradę pójdziemy.

Ciocia z tonem oburzenia rzekła:

— O, bardzo proszę! Andrzej nie dawał za wygranę.

— Ależ ciociu, w tem nic złego przecie nie ma....

Ciocia uparcie stała przy swojem.

— Panna Krynicka może bywać.... — rzekła złośliwie, niedopowiadając ukrytej myśli.

Andrzej z całą naiwnością ciągnął dalej:

— Jeżeli nie zemną, to przecież z Ignasiem panna Filipina pójść może.

Ciocia Warkowska zrobiła poważną minę, jak gdyby to co mówił Andrzej nie stosowało się do Filipki i do niej. Głosem sztucznie spokojnym rzekła do córki:

— A cóż to pan Ignacy nie przychodzi? — Poproś go duszko....

— Przyjdzie zaraz.... posłałam znowu Joasię do szewca.

Jakoż istotnie po chwili wszedł Ignaś i do herbaty z całem towarzystwem zasiadł.

Gdy Andrzej późnym wieczorem wyszedł do hotelu, a córka z matką znalazły się same w swoim pokoiku, ciocia Warkowska odezwała się:

— Niepodoba mi się Andrzej.... Filipka, stojąc przed lusterkiem, umieszczonem na komodzie, układała włosy do czepka nocnego i milczała.

— To szałaput.... Mówiłam ci, że jemu wierzyć nie można.... zaprószył sobie głowę tą gęsią....

Filipka stała przed lusterkiem z podniesionemi do góry rękoma, któremi coś przy włosach manipulowała i nie odzywała się.

— Będzie się z nią przez cały karnawał włóczyć — mruczała ciocia, — a kto wie czem to się zakończy.

Filipce przez zaciśnięte usta ledwie prześliznęło się westchnienie.

— Już stokroć więcej wolę Ignacego — zauważyła matka.

Wreszcie odezwała się Filipka:

— Nie ma o czem mówić teraz mamo.... obaczymy....

— Obaczymy....

— Nie można jednak stronić od Andrzeja — zauważyła Filipka.

Na tem rozmowa matki z córką, zakończyła Big. Zachowanie się Andrzeja rozwiewało ich nadzieje.

III.

Jakkolwiek Andrzej wypierał się kategorycznie wszelkich sympatyj dla Stasi, mówił jednak ustawicznie o niej, a już to samo było najlepszym dowodem, że się nią interesował. Gdy ciocia Warkowska spostrzegła wprawnem okiem, że na młodego kandydata nauk przyrodniczo matematycznych, jako na poważnego konkurenta liczyć na seryo nie można, Filipka z nadmierną, słodyczą, i czułością, poczęła otaczać coraz troskliwszą opieką Ignasia. Andrzej, zajęty karnawałem i Stasia, nie spostrzegł nawet chłodu, jaki między ciocią Warkowska, Filipką a nim zapanował.

Pewnego wieczora wbiegł rozgorączkowany jak zwykle. Towarzystwo domowe zastał przy herbacie.

Podając każdemu po kolei rękę i ściskając się zamaszyście, mówił do wszystkich razem:

— Jutro jedziemy, ca? Jedziemy, prawda?

— Dokąd ? Co ci Pan Bóg dał ? — posypały się pytania.

Ciocia Warkowska zdziwione oczy na niego podniosła.

— Jakto — dokąd? Przecież na maskaradę.

Koledzy śmiać się poczęli.

— Myślałam żeś pan już o wszystkiem zapomniał — wtrąciła ciocia Warkowska.

Andrzej jak gdyby tej uwagi nie słyszał wcale:

— Jutro druga maskarada.... — rzekł. Do ciotki się zwrócił:

— Pani pozwoli pójść pannie Filipinie ? Nieprawdaż?

Filipka stała jak niewinne trusiątko, wodząc sentymentalnem pytającem spojrzeniem od matki do Andrzeja i oczekując co powie mama.

— Ależ co panu Pan Bóg dał! — zawołała z oburzeniem ciocia.

— Nawet ze mną, w mojem towarzystwie pani nie pozwoli pójść?

— O, nie!

Akcent tego przeczenia uderzył i zastanowił Andrzeja. Dlaczego teraz właśnie ciocia nie chce pozwolić Filipce pójść w jego towarzystwie, kiedy tak niedawno jeszcze było aż nadto cenionem, poważanem i poszukiwanem ? Nie trudno było odgadnąć przyczynę. Odgadł ją, — Krynicka stała na przeszkodzie. Ha, więc to pospolita zazdrość babska.... — pomyślał sobie. Uwaga ta otrzeźwiła go zupełnie. Siedź-że sobie grzybie... Rad był, że się sytuacya wyjaśnia. Niechciał jednak odrazu, brutalnie wycofać się. Ciocia Warkowska sama nastręczyła mu sposobność do wycofania się:

— Pan będziesz ciągle zajęty. Andrzej rzucił na nią, bystre spojrzenie.

— Aba, już go mam.... — pomyślał. Nie chciał wcale przeczyć słowom cioci.

— Z Ignasiem przecie pani mogła-by pozwolić pójść? — zagadnął.

Ciotka zmiękła trochę.

— Naturalnie. — Pan się na mnie nie gniewa, prawda? Młoda panienka nie powinna być przez chwilkę sama.... a ja nie mogę.... zmęczoną się czuję po całodziennem dreptaniu..

Filipka na wspomnienie o młodości i niebezpieczeństwach, jakie na nią czyhają, krygowała się, prostowała i. dłubiąc jakąś robótkę w ręku, niewinnie spuszczała oczy jak szesnastoletnie dziewczątko.

Od Andrzeja ciotka przerzuciła się do Ignasia, odrazu front zmieniając :

— Pana Ignacego jednak nie śmiałabym nadużywać dobroci.

Spojrzenia całego towarzystwa skierowały się ku niemu. Ignaś siedział pomięszany, ze " spuszczoną głową, rzadką rudawą bródkę skubał i niewiedział co począć z zaszczytem, który na niego spadł niespodziewanie.

Wreszcie odezwała się Filipka:

— Pan Ignacy powinien pójść — rzekła słodkim głosem, — po długiej pracy należy mu się odpoczynek ... nie można przecież siedzieć ciągle nad książką.... potrzeba się rozerwać.... Teraz tak się wszystko dobrze składa, że panowie są wolni od wszelkich egzaminów... razem....

Ignaś rzucił rozczulające spojrzenie na Filipkę z ukosa, dziękując jej niejako za te dowody życzliwości i pamięci o nim, ale nieśmiałość przeważała w nim. Co chwila pragnął otworzyć usta i podziękować, zdawało mu się jednak, że wszyscy głośnym śmiechem wybuchną, wolał milczeć.

Odezwanie się Filipki powitał natomiast Andrzej z najżywszą radością.

— Widzisz.... widzisz.... — zawołał zwracając się do Ignasia, — już kiedy panna Filipina nieoponuje nawet, to i ty zgodzić się musisz.

— O przepraszam! — odezwała się Filipka — co do mnie, ja nie pójdę stanowczo, ale uważam, że pan Ignacy rozrywki potrzebuje.

Powiedziawszy to, spąsowiała nagle, jak na zawołanie. Ignaś uczuł, że mu także zrobiło się trochę nijaka i, zażenowany, sam niewiedział, co ze swoją osobą robić.

Rozmowa ta zakończyła się niepewnością, kto na bal maskowy pójdzie, a kto nie, ale zainteresowała bardzo nietylko całe obecne towarzystwo domowe, lecz także kilka znajomych panienek Filipki.

Kiedy koledzy po herbacie znaleźli się wszyscy w pokoiku Ignasia, Andrzej znowu do przerwanej rozmowy wrócił.

— Filipka bierze na cnotę! — rzekł. Niechce, to niechce — obejdziemy się i bez niej. Ignasia musimy wyciągnąć z tej budy, musimy!

Janek zawtórował wesoło:

— Musimy ! Musimy!

Andrzej, nie mogąc powstrzymać swojej radości, skoczył do Ignasia, w pół go porwał i począł okręcać się z nim po pokoju.

— Musi iść ! Musi! Musi! — krzyczano.

Zdyszany Ignaś, wyrywając się z objęć Andrzeja, wołał;

— Daj-że-mi pokój waryacie!...

— Pójdziesz? Pójdziesz? Daj słowo!

— Ależ pójdę, pójdę! Daj mi tylko spokój.... Zwaryowałeś!...

Zdycydowali tedy wszyscy, że na maskaradę mogą pójść bez Filipki — trudno ją przecież siłą na salę balową ciągnąć. Chce się bawić w purytankę — niech się bawi. Ignaś ożywił się także, koledzy go zachęcali i tak jedni drugim dodawali animuszu. Stanęło na tem, iż za Hiszpana przebierze się Janek, bo ten strój do jego fantazji i figury pasował, Andrzej miał być jakimś cyganem węgierskim z mandoliną przez ramię, a Ignaś zdecydował się wystąpić w przebraniu bardzo zwykłem i skromnem — za arendarza. Sam sobie ten strój wybrał z wrodzonej oszczędności: ponieważ fundę sprawiał Andrzej, nie chciał go na wielki wydatek narażać, a jak się pokazało, strój żydowski można było za rubla wypożyczyć. W ten sposób wszystkim stało się zadość.

Ignaś wybierał się na bal maskowy pierwszy raz w życiu — z niecierpliwością, niepokojem i ciekawością. Z jednej strony nęciła go świeżość nieznanych wrażeń, z drugiej chęć poznania Stasi Krynickiej, owego dra zoologii, która w ciągu niespełna roku stała się ideałem wszystkich studentów, a przedmiotem marzeń i zachwytów tych, którzy się do niej zbliżyć mogli.

Około 10-tej wieczorem nagle zadźwięczał dzwonek w mieszkaniu cioci Warkowskiej tak gwałtownie, jak gdyby coś nadzwyczajnego się stało. Ignaś, który właśnie oglądał w swoim pokoiku tylko co przyniesione od perukarza ubranie żydowskie, drgnął cały, a równocześnie doleciał go okrzyk cioci Warkowskiej:

— Jezus! Marya! Józef! Co się stało?

Filipka poleciała do drzwi i otworzyła pospiesznie.

Na progu prawie stał Cygan, ubrany niby z węgierska, coś trochę po bośniacku, trochę po słowacku, trochę po serbsku i rękę trzymał na mandolinie, której rączka z pod płaszcza wychylała się.

Był to Andrzej. Zapomniał, że byt przebrany, że go Filipka mogła niepoznać, lecz zajęty zupełnie myślą o maskaradzie, zwrócił się do niej jak zwykle, jak gdyby wszystko było w naturalnym porządku rzeczy.

— Jest Ignaś ? — zapytał gorączkowo. Filipka poznała go po głosie.

— Ach, Boże święty! — zawołała z pewnym wyrzutem — że też pan zawsze musi wszystkich poprzestraszać!

Andrzej, zdawało się, słów tych nie słyszał.

— Jest Ignaś ? Jest ? — dopytywał się. Muszę się z nim widzieć....

Mówił gorączkowo, nerwowo. Filipka zapanowała nad sobą.

— Jest.... jest.... — rzekła słodko. — Proszę....

Cygan poleciał wprost do Ignasia.

— Mój drogi.... plan się zmienił! — wołał gorączkowym głosem. Ty pojedziesz sam....

Ignaś odrzekł z flegmatycznym spokojem :

— A dobrze....

— "W ostatniej chwili.... właśnie gdy miałem wychodzić do ciebie, otrzymałem bilecik od Stasi.... Mam go nawet ze sobą....

Tu ręką po kieszeni uderzył się, potem nerwowy ruch zrobił i listu szukać począł. Nie znajdował. Usta mu się skrzywiły, czoło sfałdowało. Wyjmował gwałtownym ruchem rękę z jednej kieszeni, wpychał w drugą, znowu wyjmował i te same ruchy powtarzał po kilkakroć.

— Miałem.... wychodząc z pokoju włożyłem tu, zdaje się — ręką na boczną kieszeń pokazał — pewnie zgubiłem....

Potarł dłonią twarz i oczy niecierpliwie.

— A....a....a.... niech go pioruny.... Stojący ze spokojną i cierpliwą miną Ignaś przerwał mu to niespokojne szamotanie się.

— Mniejsza o bilecik.... cóż się stało?

Słowa te oprzytomniły trochę Andrzeja.

— Aha.... Otóż Stasia życzy sobie, ażebym jej na bal towarzyszył.... pojedziemy razem z Jankiem....

— No, i bardzo pięknie,... jedźcie szczęśliwie.

— A ty?

Ignaś uśmiechnął się.

— Ja przecie i sam trafię.

— Bądźże mój złoty, bądź! — zawołał miękkim, dobrym głosem Andrzej, nachylił się i, objąwszy Ignasia, pocałował go.

Ignaś odrzekł mu spokojnie:

— Jedź, ażebyś się nie spóźnił.

Andrzej wybiegł gorączkowym krokiem z pokoju i po chwili słychać było jak zbiegał szybko ze schodów.

Ignaś ubrał się spokojnie i w półgodziny, gotów zupełnie, był już na galeryi rozglądając się za kolegami.

Gdy siedział w kąciku galeryi lustrując przechodzących i wchodzących, we drzwiach wchodowych ukazała się nowa grupa gości.

Cygan, trzymając lewą rękę z pewnem artystycznem zacięciem na mandolinie, prowadził pod ramię Syrenę ; za nimi Hiszpan, stąpając jak grand, wiódł pod rękę chudą, kościstą i wysoką jak tyka chmielowa maskę w czarnym kapturku, szczelnie naciągniętym na głowę, tak że tylko oczy błyszczały. Gdy obie pary na salę już weszły, przez tłum. ściskający się w drzwiach, prześliznął się jakiś młodzieniec szczupły, niewielkiego wzrostu, we fraku i z szapoklakiem w ręku. Modnie uczesane włosy, według fryzyerskiego gustu, z kosmykiem nad czołem, starannie zalizanym, wypomadowane malutkie wąsiki, wyciągnięte w strunę, nadawały tej postaci cechę pretensyonalnej pospolitości. Figurka ta, o sztucznie elastycznych ruchach, z miną prowincjonalnego eleganta, przesuwając się śród tłumu fertycznie, stanęła przy boku Syreny i z głupkowatym uśmiechem, śród ustawicznych ruchów, coś jej do ucha szeptała.

Cała ta piątka obeszła parę razy salę — i zgubiła się w tłumie.

Nie potrzeba czytelnikom mówić kto tworzył tę piątkę. Były tu tylko dwie postacie nieznane: maska w kapturku i ów asystent Syreny, przypominający subiekta od fryzyera. Maska w kapturku była matką Stasi, owym nieznajomym — dobry i dawny znajomy rodziny Krynickich, magister farmacyi i w przyszłości właściciel jednej z większych aptek w Warszawie, pan Daniel Dziubek, powszechnie Dziubkiem zwany. Był on właśnie w okresie poszukiwania żony, gdyż ojciec nie chciał ustąpić apteki kawalerowi.

Ignaś długo śledził z galeryi ruchy i obroty całej gromadki dobrze mu znanej, wreszcie tłum rozbił ją i powoli z oczu mu usunął. Ponieważ siedział na tem samem miejscu, od czasu do czasu przesuwały się przed nim znajome postacie i słówka rzucały sobie — nie zwracając uwagi na Arendarza.

Ten pierwszy bal maskowy wprawiał go w stan oczarowania i marzeń, złudzeń i myśli, które prostą, zamkniętą w sobie duszę Ignasia kołysały nieznanemi dotychczas uczuciami i wrażeniami. Czuł pewną ciszę w sobie, spokój duszy. Jakoż było mu tu tak dobrze, tak cicho śród tego gwaru że rad siedział i patrzył. Atmosfera świetlna — jakaś mięszanina złota i srebra rozprószonego na promienie, zabarwionego odrobiną; czerwieni — fantastycznym blaskiem powlekała wszystko : twarze ludzkie, stroje, kwiaty, życiu dodając życia, ruchom ludzkim — ożywienia. Rozmowa płynęła tu szybszem tempem, każdy dźwięk głosu, każdy uśmiech nabierał srebrzystości i harmonii, a większa swoboda i żywość panowały wszędzie. Śród tej na pół fantastycznej atmosfery, drgającej życiem, rozlegały się dźwięki muzyki, płynęły harmonijną, wesołą falą, rozpryskując się od uderzeń o kolumny, łączyły się znowu i, odbijając się od ścian i załomów — zlewały się z falą innych tonów, odmiennych, płynących Bóg wie zkąd i tworzących chaos harmonijny, pełen fantazyi podniecającej, namiętnej.

Ignaś oszołomiony temi wrażeniami, spoglądał na salę w jakiemś podnieceniu nerwowem, zapatrzony w ruchomą mozaikę barw, strojów, kwiatów, poruszaną, zda się, nieznaną siłą muzyki i światła. Wolał patrzyć niż brać udział w ruchu. Na sali byłby tylko atomem wody, unoszonym siłą fali; patrząc z góry — całą różnokształtną i różnobarwną falę ludzką miał przed sobą. Na tle różnorodnych, nieznanych mu żywiołów, przesunęła się od czasu do czasu znajoma postać Cygana lub Syreny, idących razem. Wówczas widział wyraźnie jak się ku niemu podnosiły życzliwie oczy kolegi, który skinieniem ręki go witał, i Syrenie coś do ucha szeptał —  widocznie o nim. Nieraz chętka go brała zbiedz na salę, wmięszać się w ten gwar i rozmowę, ująć pod rękę Syrenę i na tych falach świetlnych płynąć, płynąć, płynąć.... Piersi mu się podnosiły pragnieniem nieznanego, dotychczas uczucia — mięszaniny spokoju, dobroci, miłości.... Czuł, że mu serce mięknie, dusza staje się wrażliwszą, czulszą pod wpływem muzyki i światła, krew żywiej uderzała do głowy. Nie umiał na razie stanu swego zdefiniować. Czyż-by to było pragnienie życia, zabawy?

— Bawią się.... — szeptał mu jakiś głos wewnętrzny.

Coś podobnego do zazdrości budziło się w jego duszy. Ciało drgnęło nerwowo, zrobił mimowolny ruch, jakby chciał powstać — ochłonął nagle.

— Nie będę im przeszkadzać.... — pomyślał.

I został.

Chwilka zaledwie minęła, gdy szmer posłyszał za sobą. Czyjaś ręka z tyłu dotknęła jego ramienia.

Ignaś odwrócił się Przed nim stał kolega Ziemicki, trzymając pod ramię maskę w kapturku.

— Pani pozwoli przedstawić sobie mego przyjaciela i kolegę... Ilińskiego....

Ignaś porwał się z ławeczki i stanął wyprostowany. Maska wysunęła ku niemu rękę.

Ziemicki szepnął nazwisko: pani Krynicka.... matka panny Stanisławy....

Ignaś ukłonił się. Ziemicki puścił ramię p. Krynickiej.

Maska zwróciła się do Ziemickiego:

— Zostanę tu.... Niech pan przyprowadzi do nas Stasię po walcu.... lękam się że za wiele tańczy.

Hiszpan obrócił się na pięcie i znikł.

Pani Krynicka, siadając, rzuciła właśnie spojrzenie na salę — i wprost naprzeciwko siebie ujrzała Syrenę w objęciu Cygana, tańczących walca.

— Jaka to dobrana para! — rzekła z mało-mieszczańskim akcentem, na córkę i Andrzeja patrząc.

Nagle do Ignasia zwróciła się:

— Pan nie zna mojej córki?

— Nie, pani.... — rzekł sucho trochę, ażeby ciekawość swoją pokryć, ale po chwili dodał:

— Słyszałem jednak bardzo wiele...: Uwaga ta podobała się widocznie pani Krynickiej.

— O, tak.... Ostatniemi czasy o Stasi mojej we wszystkich Kuryerkach pisało....

Ignasia, jako filologa, ostatni wyraz tknął niemile. Pani Krynicka zaś ciągnęła dalej:

— Ona rzeczywiście cudu dokazała.... Inni długich lat potrzebują na to, a Stasia w ciągu niespełna roku została doktorem zoologii.... I tak doskonale zdała egzamin, że jeden młody profesor Bung czy Jung, powiedział jej po egzaminie: ponieważ pani prędko się wyuczyła wszystkiego i jest bardzo piękną, spodziewamy się przeto, że wkrótce stanie się pani sławną....

Pani Krynicka trzepała wszystko z akcentem wygadanej kumoszki, a Ignaś słuchał zdziwiony, nie mogąc przyjść do głosu.

— Po egzaminie zaraz jeden znajomy hrabia napisał do niej list i powiada, że ja się z panią ożenię.... Taki hrabia prawdziwy — z Galicyi.... ma i wsie i pieniądze.... Stasia odrazu powiedziała: nie głupiara.... po co mnie gdzieś daleko szukać hrabiego, kto wie jeszcze czy to prawda, że coś ma ? Ja z doktoratem w kieszeni znajdę sobie jakiegoś uczonego człowieka i w Warszawie.... Co? Prawda, panie?

Zażenowany trochę Ignaś bąknął:

— Tak.... naturalnie....

— Bo to teraz panie młodzież panny z doktoratem lubi.... moda ... Ledwie która pójdzie na uniwersytet — zaraz męża znajdzie.... A cóż, dopiero moja Stasia, która jest doktorem zoologii.... pierwszy doktor zoologii w Polsce.... to sława, panie.

Krynicka, spostrzegłszy że za wiele gada, i mogłaby złe wyobrażenie dać o sobie nieznajomemu człowiekowi, jęła się błąd poprawiać.

— Pan daruje, że ja z panem szczerze mówię.... jak z kolegą, mojej Stasi.... a z kolegą trzeba zawsze szczerze postępować — prawda, panie?

Ignaś kręcił się jak piskorz.

— Tak.... Oczywiście....

Stara kumoszka mówiła dalej o zasługach, cnotach i zdolnościach swojej córki oszołomionemu Ignasiowi, gdy w tem muzyka urwała walca. Na sali ruch się zrobił, a po chwili zdyszany Cygan prowadził do matki Syrenę, za niemi szerokimi krokami podążał Ziemicki, a za nim w podskokach leciał Dziubek, słodko uśmiechnięty, wymachując szapoklakiem. Niedochodząc jeszcze na kilka kroków do siedzącej obok Ignasia matki, Stasia opuściła ramię Andrzeja i wprost do zmięszanego Ignasia podążyła. Wyciągnęła ku niemu rękę:

— Znam pana.... znam.... bardzo dobrze.... Będąc jeszcze w Paryżu, słyszałam o panu wiele.... bardzo wiele.... dodatniego....

Mówiąc to, trzęsła jego ręką z burszowskiem zacięciem.

Ignaś zmięszany trochę — nie wiedział co odpowiedzieć.

— Dawno życzyłam sobie pana poznać.... Tak rzadko spotykamy ludzi poważnych, z którymi na seryo pomówić można....

Gdyby był kto zajrzał pod maskę, byłby spostrzegł, że Ignaś poczerwieniał. Słowa Stasi ogłuszyły go, a oczy paliły; spojrzenia jej przeszywały go na wskroś i budziły czysto materyalne uczucia.

— Pan nie tańczy? — zwróciła sięnagle do niego.

— Nie, pani.... — odrzekł na pół przestraszony, szeptem.

— Ach, jak to dobrze! Ja nie cierpię; tańca, a jednak ulegam zwyczajowi i namowom.... Przejdziemy się? Dobrze?

Ledwie Ignaś zdobył się na odpowiedź, już mu zgrabnym ruchem wsunęła rękę pod ramie i ku sobie pociągnęła.

Hiszpan, patrząc na to, stał bez fantazyi, Dziubek niespokojnie kręciłszapoklakiem, a Cygan z maską w kapturku rozmawiał, rzucając z ubocza spojrzenie na Arendarza i Syrenę.

W tem odezwał się sygnał do walca.

Cygan wyprostował się nagle, odskoczył od maski i, zbliżywszy się do Syreny, ukłonił się.

— Służę pani.... Stasia zatrzymała się.

— Co to? — spytała z akcentem roztrzepania.

— Walc... Pani tańczy ze mną.... Syrena pochyliła się ku niemu lubieżnym ruchem.

— Panie! — rzekła z błagalnym akcentem w głosie — następnego.... następnego panie.... Niech mig pan od tego uwolni.....

Tak pragnęłabym pomówić o rzeczach poważnych z panem Ignacym.... więc następnego? Dobrze?

W tem z boku pochyliła się ku niej głowa Hiszpana.

— Następny ze mną....

Syrena zrobiła minę zrozpaczoną. Zwracając główkę zalotnie ku Ignasiowi, rzekła:

— Widzi pan....

Potem wyciągnęła rękę do Cygana.

— Niech pan teraz zwolni mię.... będziemy na sali.... znajdziemy pana...

Uścisnęła go mocno za rękę i odeszła.

Ignaś, świadek tego wszystkiego, stał jak na ścięcie skazany. Czuł tylko, że go ciało tej kobiety pali. W tem Stasia za rękę go pociągnęła, mocno się o nią oparłszy.

— Chodźmy — rzekła.

Zostawiła za sobą wszystkich i w tłumie znikła.

Dla czego ona tak do biednego Ignasia przylgnęła ? Niewidziała go nigdy — słyszała tylko, że żyje. Ot, był to jeden z tych kaprysów, którymi kobiety walczą. Ona wabiła każdego z osobna ku sobie, ażeby za pomocą jednego drugiego ciągnąć. Budziła sztucznie zazdrość i sztucznie podniecała. Były to manewry kobiety, ale świadome i obliczone.

— Ach, jakżem szczęśliwa, żem spotkała pana — rzekła, sadzając wreszcie zmęczonego Ignasia w kąciku kozety, jakby umyślnie dla zakochanych postawionej na uboczu, ubranej kwiatami, bluszczami tak, że wyglądała jak altanka. Co pan myśli o unarodowieniu ziemi? — zagadnęła nagle.

Pytanie to, postawione bez żadnego związku z tem co się poprzednio mówiło, zastanowiło Ignasia. Czy to waryatka — przesunęło mu się przez myśl, — czy tylko głupia? Mimo woli stanął mu w myśli nieśmiertelny Filip z Konopi.

Stasia nie dała jednak czasu na odpowiedź.

— Wiem, że pan zajmujesz się sprawami ekonomicznemi i socyologicznemi....

— Tak pani....

— Sądzi pan, że unarodowienie ziemi jest rzeczą możebną?

— Może.... z czasem.... warunki życia zmieniają ciągle formy władania ziemią....

— Naturalnie.... ja także byłam zawsze tego zdania.... — rzekła prędko, trajkocząc jak terkotka.

— To problemat ludzkości nader zawiły.... — wtrącił Ignaś.

— Niezawodnie.... Bardzo mię to cieszy, że zapatrywania nasze zbliżone w tym punkcie. A na kwestyę kobiecą jak się pan zapatruje? Niech pan tylko szczerze powie — szczerze.

Ignaś, nie mogąc wyjść z podziwienia, jak żak odpowiedział:

— Zupełnie szczerze powiem : — według mego zdania kwestya kobieca nieistnieje....

Stasia szarpnęła go za rękę niecierpliwie. Ignaś dokończył przestraszony:

— Sciśle mówiąc, istnieje jako kwestya ludzkości.

— Cóź to za sprzeczność?

— Pozorna, pani. Kwestya kobieca jest kwestyą postępu ludzkości. My idziemy ciągle naprzód, to znaczy nietylko zdobywamy pewną sumę wiedzy, ale także zdobywamy coraz więcej praw i coraz sprawiedliwszych. Przyjdzie chwila, kiedy i dla kobiet zostaną wywalczone szersze prawa; do takiej chwili dążymy, dla niej pracujemy.

Niezadowolniło to Stasi.

— Tak panie, ale nauka, droga do pracy.... — rzekła górnie.

Ignaś, zniecierpliwiony trochę, przerwał.

— Mnie się zdaje, że tu nietylko o samąnaukę chodzi, lecz o możność stosowania jej, czego kobiety pozbawione są w pewnym zakresie.

— Czy nie sądzi pan, że kobiety powinny całe życie wełnę prząść? — spytała z akcentem złośliwości.

— O, nie pani! Robić co się da robić. Niepodobał się jej zbyt spokojny ton Ignasia; za mało dawał materyału polemicznego — przeskoczyła tedy do innego tematu.

— A jakiego zdania pan jest w kwestyi rozwodowej? — zaterkotała znowu.

— Nigdy się nią nie zajmowałem....

— A jak się pan zapatruje na kwestyę pospólnego władania ziemią?

Ignaś czuł, że siedzi jak na szpilkach — już miał dosyć tego interviewu z uczonym doktorem zoologii. Stasia nie dała za wygrane.

— Czy nie zdaje się panu, że to jest jedna z dróg, prowadzących do szczęścia ludzkości?

— Może.... Przykład teraźniejszości nie bardzo jednak zachęcający.

— Pod jakim względem ?

— Pospólność przynosi nędzę. Zdziwiło ją to. Ignaś dał kilka przykładów, o których nie słyszała nigdy.

— A jednak równy współudział w pracy wyzwoliłby od wyzyskiwania....

Prawda.... lecz to zależy od tego z jakiemi siłami do współudziału przychodzi się.

Ledwie to powiedział Ignaś, gdy stanął przed nimi Andrzej.

— Koniec już.... teraz na nas kolej.... — rzekł z ukłonem.

Stasia dotknęła się wachlarzem jego ręki.

— Niedobry pan jesteś — przerwałeś nam poważną rozmowę w najpoważniejszem miejscu — rzekła z zalotnym uśmiechem.

Powstała i wyciągnęła rękę ku Ignasiowi.

— Dziękuję panu, serdecznie dziękuję za chwilkę orzeźwiającej rozmowy.

IV.

Idąc pod rękę z Andrzejem, Stasia przytuliła się do niego jak kotka i patrząc mu w oczy, spytała :

— Dla czego pan w takim złym humorze?

— Ja? O nie, pani!

— Nie przyznaje się pan do tego — co? Ale ja pana znam, o znam!

Andrzej milczał.

— Pan jesteś zazdrośny.... — szepnęła nachyliwszy się mu do ucha — prawda?

— Me sądzę.... ale było mi przykro, gdy pani odmówiłaś walca....

Stasia przytuliła się do niego pieszczotliwie i rękę jego leciuchno przycisnęła do swego boku. Andrzej uczuł to przyciśnięcie i drgnął. Zdawało się, że przez ciało jego przebiegł prąd elektryczny, który go napełnił uczuciem rozkoszy i słodyczy niedoznawanej przedtem. Milczał — i tak mu było dobrze, tak cicho w tem milczeniu że radby do nikogo nie mówił.

— Czyżby to była miłość? — spytał sam siebie. Pytał — i nieodpowiadał. Spróbował zanalizować doznane uczucia, poznać ich genezę, charakter i milcząc rozmyślał o stosunku swoim i uczuciach względem innych osób. Nie, stanowczo tylko ona, tylko Stasia budziła w nim te drgania rozkoszne i te uczucia. Zapomniał o walcu, nie słyszał muzyki, nie widział wirujących par i szedł cicho, zwolna, we własnych myślach zatopiony. Nie wiedział czy to stan snu czy marzenia na jawie. W tem, nad uchem zadźwięczał mu srebrny głosik Stasi:

— Co panu?

W drżeniu i dźwięku tego głosu było tyle współczucia, tyle łagodnego i miękkiego akcentu, że Andrzej mimowoli zapanował nad nerwami, bo czuł, że mu raptem oczy napełniły się łzami.

— Nie pani, nic... — wyszeptał.

— Coś panu stało się przecie ? Nie widzę pańskiej twarzy, ale czuję to po dźwięku głosu.... Pan wie, między dwiema duszami ludzkiemi istnieje prąd jakiś, który je łączy.

Andrzej nie odpowiadał. On w tej chwili odczuwał tylko stan własnej duszy. Coś nim wstrząsnęło do głębi tak mocno, tak potężnie, że ten cios moralny zabił w jednym momencie wszystkie myśli i uczucia, ubezwładnił go, unieruchomił.

— W dziwnem usposobieniu jestem — zaczął powoli.

— W jakiem?

— Nie umiem go nazwać, — wiem tylko, iż pierwszy raz w życiu czuję, że mógłbym sobie życie odebrać i nie żałować tego.... odebrać chłodno, z rozwagą, jak coś niepotrzebnego zniszczyć.

Stasia pochyliła się ku niemu i w oczy zajrzała.

— Panie Andrzeju — co panu? Andrzej, jakby tego pytania nie słyszał, ciągnął dalej:

— Pierwszy raz błysnęła przedemną myśl, że żyję bez celu, bez pożytku dla innych i siebie — pocóź takie życie? Ażeby się bawić ? Marzycielem jestem — głupim, bezsilnym.... Tyle lat straciłem na marne, mam wszystkie dyplomy w kieszeni i w końcu sam sobie powiedzieć muszę: głupi jesteś, bo jakiż pożytek z ciebie na świecie być może dla innych, skoro sam żyjesz jak ptak, skacząc z gałęzi na gałąź! Tu pracować nie można, tam — nie pozwala sumienie i obowiązek. Takie życie funta kłaków nie warte!

Stasia przyciszonym głosem rzekła:

— Rozumiem pana.... panu należy się trochę szczęścia na świecie.... masz pan do tego prawo....

Zbliżali się właśnie do kozetki. Stasia pociągnęła ku niej Andrzeja:

— Usiądźmy, panie....

Usiedli. Byli sami w tłumie ludzi, gorączkowo pędzących ku sali, gdzie w szalonym wirze tańca kręciły się larwy zapustne.

Andrzej był w stanie dziwnego, nienaturalnego i pozornie niewytłómaczonego usposobienia. W duszy jego nurtowały i wydobywały się z głębi w gwałtownych wybuchach uczucia, które dotychczas nie miały określonej nazwy: była to miłość dla Stasi. Coś czystego i dziewiczego tkwiło w tem uciu. Zbudziło się ono nagle jak pieśń słowicza, przypłynęło na fali powietrza cicho jak powiew poranny i duszę mu napełniło dziwną harmonią, która zamiast uspokajać, rozsadzała ją. Nieraz i dawniej kołatało ono do duszy jego ale bez echa.

Stasia odgadła co za uczucia miotają młodzieńcem.

— Chciałabym — rzekła cicho — abyś pan był szczęśliwym.

Andrzej nie odpowiadał. Po chwilce mówić począł:

Raz mi mówiono, że są, tu na ziemi

Białe anioły z skrzydłami białemi,

A jam się pytał: gdzie anioły takie?

A wtenczas przy mnie matka moja stała —

Włos rozgarnęła, czoło całowała

I rzekła: tam tylko synu mój maleńki,

Gdzie jest kobieta, która kocha ciebie.

— Jakież-to ładne, głębokie, prawdziwe! — zawołała Stasia — czy to pańskie wiersze ?

— O, nie! To wiersze kobiety bardzo niepospolitej.... Nauczyła mię ich matka moja.

— Czy to może matka pana pisała?

— O nie! Napisała Gabryella.

— To nowy talent?

— O, nie!

Po tych słowach uczuł nagle wybuch rumieńców na twarzy, potem chłód go nawskróś przeniknął. Chciał się zerwać i wybiedz z sali. W tej chwili podniósł głowę i spostrzegł, że się przed nim kręcił na pięcie Dziubek, kreśląc rozmaite figury geometryczne szapoklakiem.

— Państwo nie tańczyli ? — spytał cukrowym głosikiem, piszczącym trochę. — Patrzyłem właśnie na salę — i nie widziałem. Puściłem się na poszukiwania — i znalazłem przecie! O, ja jestem wytrwałym.... co postanowię, tego dokonać muszę....

Tak pan Dziubek spiewał słodziutko, spiewał, spiewał — sam, bo nikt mu nie od powiadał.

Wreszcie odezwała się Stasia:

— Cóż tam panie Dziubek ?

— Walca skończono.... teraz polkę grają.... kontredansa pani tańczy z panem Ziemickim....

— Wiec cóż?

— Może pani pozwoli teraz ze mną jednego tureczka — rzekł słodko, schylając się przed Stasią, ukłonem , zapraszającym do tańca.

Stasia podniosła głowę i wyciągnęła do Dziubka....

— Co, panie?

— Jednego turka. Dziewczyna zawahała się.

— Dobrze.... ale niech mię pan tutaj przyprowadzi.... pan Andrzej poczeka na nas — prawda?

— Poczekam.... — odrzekł Andrzej ozięble.

Dziubek porwał Stasię i polecieli na salę. Zatrzymał się wreszcie ; z miną poważnie humorystyczną, ująwszy Stasię, czekał chwili złowienia taktu i rozpoczęcia tańca. Parę razy ruszył się, jak gdyby chciał się puścić na salę, ale takt przebrzmiał, a Dziubek znowu czekał stosownej pory. Kręcił się ciągle, nie mogąc dobrać sobie dogodnej pozycyi.

— Zaczynajmy.... — odezwała się Stasia.

— Zaraz.... Niech pani kapeczkę do mnie....

— Co?

— Kapeczkę bliżej — wyjaśnił Dziubek słodziutko.

Stasia przysunęła się kapeczkę do Dziubka — i ruszono pomyślnie.

Nie składnie im jednak szła polka. Okrążywszy parę razy salę, Stasia odezwała się:

— Usiądźmy panie.... meczy mnie polka.... zbyt gorączkowe tempo....

— Zaraz.... oglądam się właśnie gdzie panią posadzić....

— Wszystkie miejsca zajęte....

— Wszystkie,... wszystkie — rzekł sapiąc Dziubek.

— A.... jest! Widzi pan pod kolumną taborecik ?

— Widzę....

— Tańczmy....

Kierowali się oboje wprost do upatrzonego miejsca. Dziubek zatrzymał się.

— Przecie mamy dobry kącik — rzekł, kłaniając się z fryzyerską gracyą przed Stasią — i damę posadził.

— Muszę trochę odpocząć, a potem mię pan zaprowadzi do opuszczonego miejsca.... Tam czeka pan Andrzej.

— Może pana Andrzeja tutaj przyprowadzić ?

— I owszem.... proszę.... Wolałabym odpocząć, niż przeciskać się przez salę....

— Dobrze....

Dziubek w podskokach ruszył, wywijając szapoklakiem tak, że ten i ów uchylał się, ażeby po głowie nie dostać.

Andrzej siedział na tej samej kozetce, co przed tem, siedział zamyślony, — gdy nagle zjawił się przed nim Dziubek:

— Panna Stanisława prosi pana....

— Gdzież jest?

— Siedzi na stołeczku pod kolumnami — wyjaśnił Dziubek, lubujący się w używaniu zdrobniałych wyrazów.

Andrzej już był ochłonął trochę z wrażeń, które go przed chwilą przygniatały. Dawniej czuł tylko sympatyę dla tej dziewczyny, która z takim wdziękiem niewieścim pochylała się ku niemu, lubił jej towarzystwo, gotów był całe noce spędzać na ożywionej dyskusyi o niczem — i dobrze mu z  tem było; po za tą przyjemnością, jaką w jej towarzystwie znajdował — nic innego nie było, żadnych pragnień. Dziś nastąpił już zwrot w jego uczuciach; wiedział, że to, co niedawno jeszcze nazywało się sympatyą teraz nazywa się miłością. Nie wiedział dla czego kocha, za co, nie pytał co dalej będzie, lecz kochał jakoś dziwnie, namiętnie, uczuciem pełnem zazdrości i szału Przed chwilą byłby się zerwał z kozety i uciekł od niej, teraz zadrgało mu serce gorąco, gdy posłyszał, że Stasia czeka na niego.

Powstał tedy szybko z kanapki. Dziubek wyciągnął ku niemu ramię:

— Podaj mi pan rękę i chodźmy — rzekł swoim ckliwym, szepleniącym tonem.

Andrzej wstręt uczuł do tego ślimaka, który myśli, słowa, przedmioty wszystkie z zamiłowaniem idyoty rozdrabniał na atomy. Wyrwał rękę od niego.

— Nie, nie.... dziękuję panu....

Nagle błysnęła mu myśl pozbycia się tej wylizanej pigułki aptekarskiej.

— Wiesz pan co... niech pan tu zostanie, bo miejsce ktoś zajmie, a my natychmiast wrócimy z panną Stanisławą.

Dziubek uradowany zawołał:

— Wybornie.... wybornie ! Doskonale !! Leć-że pan.... i proszę wracać.

— Niech tylko pan siedzi, ażeby kto miejsca nie zajął! — zawołał Andrzej, sadzając na swojem miejscu Dziubka.

— A proszę zaraz wracać!

— Natychmiast.

Andrzej ściskając rękę Dziabka, pomyślał:

— Siedź-że sobie ośle.... I w tłumie zginął.

Odszukał rychło Stasię i, trzymając ją na oku, biegł ku niej. Siedziała sama i patrzyła w tę stronę, skąd on miał nadejść.. Spojrzenia ich spotkały się z daleka. Stasia uśmiechnęła się. Andrzej jak szalony przyskoczył ku niej.

— A Dziubek ? — spytała. — Mówił co panu ? Posłałam go po pana.

— Posadziłem go na swojem miejscu, ażeby kapeczkę odpoczął — odrzekł żartobliwie.

— Zaczynasz pan mówić a la Dziubek.

— Czas było nauczyć się.

Stasia dotknęła się ramienia jego wachlarzem.

— Już się pan rozchmurzył.... to bardzo dobrze.... Nie lubię smutnych ludzi.

Spojrzała na niego zalotnie.

— Pan jesteś dziwakiem.... o, tak! Nagle urwała i, jakby coś sobie przypomniała, rzekła:

— A!... Mam dla pana żonę. Andrzej zesztywniał.

— Cóż to za jedna ?

— Przyjaciółka moja.... Kasiunia Zaliska.... Może ją pan zna?

— Nie znam jeszcze.... — umyślnie na jeszcze nacisk położył.

— Dr. medycyny.... — dodała Stasia..

— Tak? Tu mieszka?

— O, nie! W Jackowcach.... Nazwa ta zastanowiła Andrzeja.

— Gdzie, pani?

— W Jackowcach.... A dlaczego pan zapytuje o to?

— W Jackowcach mieszka stryj mój. Stasia spojrzała na niego z podziwieniem.

— Jakto? Pan Niemira jest pańskim, stryjem ?

— Jan Niemira. Stasia zaśmiała się.

— O, to widocznie okolica dziwaków! — zawołała wesoło. Widywałam go czasem u Kasiuni, ale nie domyślałam się nawet, że to stryj pański; nigdy mi o panu nie mówił.

— Nie znam go wcale.... nie widziałera nawet nigdy.... ale właśnie teraz miałem zamiar być u niego.

— Bardzo dobrze.... pozna pan także Kasiunię.... Jest to wychowanka pana Jana.

— Cóż ona tam robi?

— Leczy na katar dzieci chłopskie i na brzuszki zimne okłady robi — rzekła złośliwie Stasia. A wie pan dla czego ją panu swatam?

— Dla czego?

— Nie dalej jak przed miesiącem te same słowa słyszałam od niej, które dzisiaj pan wypowiedziałeś, tylko przy innych okolicznościach.

— Nie wiem co to za słowa. Stasia powtórzyła z patosem:

— Żyć bez celu i bez pożytku dla innych — cóż warte takie życie?

— Co do mnie, słowa te są słuszne; co do panny Zaliskiej — nie, bo widzę, że i cel znalazła i pracuje z pożytkiem.

— Ja panu jednak seryo powiem — ¦odezwała się Stasia z akcentem powagi, że słowa takie uznaje za frazes. Człowiek, chcący pracować cel przed sobą znajdzie....

— Może znaleźć.... — poprawił Andrzej.

Po chwili dodał:

— W każdym razie, nie będę mógł już skorzystać ze swatostwa pani — rzeki po ważnie i spokojnie.

— A to dla czego?

— Bo już pokochałem bardzo.... bardzo inną kobietę.

Stasia nie na to nie odpowiedziała ; domyślała się może kto jest tą kobietą kochaną — bardzo, bardzo. Andrzej umyślnie tak mówił, ażeby ją wybadać. Stasia znalazła się w położeniu dość drażliwem. Gdyby ją był kto na seryo zapytał: czy kochasz Andrzeja? nie odpowiedziałaby ani tak ani nie. Serce jej było dotychczas podobne do motylka, który lata z kwiatka na kwiatek, nie bardzo troszcząc się o to, na jakim i gdzie usiądzie. Natura uczyniła ją pozytywną — lepiej powiedziawszy, rachunkową. Obliczała też doskonale sytuacyę materyalną każdego mężczyzny, który ku niej się zbliżył. Wiedziała, że Andrzej posiada kilkadziesiąt tysięcy rubli, Janek — duży majątek po rodzicach, a Dziubek aptekę wartą dwa razy tyle, co majątek po rodzicach Andrzeja i Janka, ale cóż — kiedy żaden na stanowczy krok nie decydodował się, a ona żadnego zrazie nie chciała. Tak więc, w tem wahaniu się Szekspirowskiem: być albo nie być, czas upływał. Okres oczekiwania przerwał Andrzej. Była tego pewna. Zbyt dobrze się znała na dźwiękach głosu męzkiego. Dla tego też ją w taki kłopot wprawiły słowa Andrzeja. Wyjście z tego kłopotu ułatwiła jej matka — zupełnie niechcący.

Gdy tak siedzieli oboje w chwili niepewności co dalej mówić, Stasia spostrzegła idącą ku niej matkę, a za nią dreptał Dziubek.

— Szukałam ciebie moja duszko — rzekła matka — czas do domu.

Stasia jeszcze nie mogła wyjść z pomieszania.

Wyratował ją Dziubek.

— A pan Andrzej kazał mi czekać i nie przyszedł — wyrwał się magister farmacyi jak Filip z Konopi.

— Już późno — musimy wracać do domu— rzekła Stasia.

— Możemy iść... — powtórzyła pani Krynicka.

— Ignasia jeszcze nie ma — zauważył Andrzej machinalnie.

— Ach, prawda! — zawołała Stasia — panie Dziubek, niech pan przejdzie się po sali.... on tam z pewnością jest.... wrócimy razem.... proszę mu powiedzieć, że czekamy....

Dziubek obrócił się na jednej nodze, szapoklakiem w powietrzu wywinął — i zniknął.

Całe towarzystwo kwadrans czekało na powrót Ignasia i Dziubka — ale daremnie i żaden z nich nie przychodził. Zdecydowano tedy wracać do domu bez nich.

V.

Cóż się jednak stało z Ignasiem?

Gdy Andrzej poprowadził na salę Stasię, a maska w kapturku podała ramię Jankowi i w tłumie znikła, Ignaś znalazł się sam. Machinalnie ruszył przed siebie, ażeby się trochę przypatrzyć ludziom. Zaledwie kilkanaście kroków uszedł, drogę mu zastąpiła Noc. Stanęła tak naprzeciwko niego, że jej prawie wyminąć nie mógł.

Skinęła ku niemu wachlarzem i rzekła:

— Dobry wieczór panie Arendarzu.... Ignaś zatrzymał się zmięszany. Dźwięk głosu wydał mu się zupełnie nieznanym.

— Dobry wieczór.... — odrzekł wahając się i w całą postać nieznajomej Nocy tak patrzył, jakby ją pragnął przeniknąć.

Noc, nie opuszczając ramienia prowadzącego ją pod ramię Arlekina, znowu do Ignasia zwróciła się.

— Winszuję.... winszuję....

Ignaś stał jak winowajca i z dzwięku głosu daremnie usiłował odgadnąć, kto by to był taki, — czy to kto rzeczywiście znajomy? A Noc ciągnęła dalej:

— Zaprzągłeś się także do jej rydwanu? Winszuję....

Głos stanowczo nieznajomy — pomyślał Ignaś, — musi więc to być jakaś próba intrygi maskaradowej na chybił trafił. Uspokojony tą uwagą odezwał się wreszcie rezolutnie i spokojnie:

— Niemasz czego winszować... Nie jestem przyzwyczajony chodzić w cudzem jarzmie....

— Usprawiedliwiasz się, to znaczy jesteś winien.

— Bynajmniej. Pragnę cię oświecić skoro ciekawą jesteś.

Spojrzał badawczo w oczy Nocy, — ledwie człowierczki migały. Kto był owym Arlekinem, stojącym cierpliwie i milcząco przy Nocy — nie mógł się także domyślić! Obrzuciwszy okiem tę parę nieznajomą, znowu się ku Nocy zwrócił.

— Przepraszam cię, masko, powiedz mi jednak o kim ty mówisz?

— A.... więc wiesz?

— Nie domyślam się....

— O Syrenie....

Ignaś zamilkł. Nie ulegało wątpliwości, że był to ktoś znajomy, ale kto? Bił się z myślami nadaremnie.

Tymczasem Noc wysunęła rękę swoją z pod ramienia Arlekina, skinęła ku niemu uprzejmie głową i rzekła:

— Dziękuję panu.... Równocześnie do Ignasia zwróciła się:

— Przejdziemy się.... dobrze ?-Ledwie Ignaś na odpowiedź się zdobył, Noc wsunęła lekko rękę swoją pod ramię jego i pociągnęła go za sobą.

— Zgadłam? — nalegała na niego.

— Nie.

— Tem lepiej dla ciebie.

— Dlaczego?

Zamiast odpowiedzi na pytanie, Noc spytała Ignasia:

— Ty wierzysz w miłość kobiety zalotnej ?

— Nie! — odparł stanowczo.

— Syrena jest jedną z tych, która potrzebuje, ażeby ją kochano, ale ona nikogo kochać nie może. — bo kocha za — wielu.

— Najwięcej podobno samą siebie — zauważył.

— Znasz ją widzę.... Odgadłeś. Zatrzymała się nagle, jakby się nad czemś zastanawiała.

— Wiesz, ona ciebie szukać będzie... słyszałam waszą rozmowę, uważałam na nią.... Dopomogę ci do ucieczki — dobrze?

Ignaś uśmiechnął się. Będę miał jutro do opowiadania kolegom nowy temat — pomyślał sobie — i rzekł spokojnie:

— Dobrze.... odprowadzę panią do domu.

Właśnie zbliżyli się do garderoby.

— Niech pan na mnie poczeka.... wyjdę zaraz.

Czekał w tej myśli, że przecie dowie się, kto go obserwował. Ale i tu nastąpiło rozczarowanie. Noc wyszła w masce, w kapturze na głowie, milcząc podała mu rękę — i poszli.

Ignaś chciał zawołać dorożkę — Noc oparła się.

— Wolę przejść się.... tak niedaleko do domu... a maska tak mi okropnie twarz pali....

— Niech pani zdejmie.

— Nie mogę.... potem....

Szli jeszcze dobrą chwilę, przerzucając się słowami.

— Dokąd-że mam panią zaprowadzić?

— Idziemy w jedną stronę — odrzekła maska innym głosem, niż mówiła dotychczas. Ignaś drgnął na dźwięk tego głosu.

— Poznaje mię pan?

— Nie wiem.... zdaje się....

Noc ściągnęła maskę — obok siebie ujrzał Filipkę. Wywołało to w nim podziwienie i sprawiło pewną przyjemność.

— Ach, pani! Czyż można było tak mię łudzić?

— Nie łudzę pana.... — odrzekła Filipka z naciskiem, jakby chciała powiedzieć: tamta cię łudzi.

Szli długą chwilę w milczeniu, jak gdyby oboje zastanawiali się nad wyjściem z tego niemiłego położenia, gdy Ignaś zdobył się na przerwanie milczenia.

— Czemuż pani nie zdradziła się przed nami ze swymi zamiarami? — zapytał naiwnie.

— Chciałam widzieć jak się państwo będą bawić....

— I cóż ? Zadowolona pani ?

— O, zupełnie! Rozmowa znowu urwała się.

— Czy pani znała pannę Krynicką dawniej ?

— Nie, widziałam tylko.

— I cóż pani sądzi o niej ?

— Widzę, że się panom wszystkim podoba — odrzekła wymijająco.

— Nie wszystkim....

Odpowiedź ta zachęciła do dalszej rozmowy Filipkę.

— Dla czego? — spytała.

— Dla tego, że usiłuje podobać się wszystkim.

— Zbyt widocznie — wtrąciła zupełnie niechcący, jak gdyby pragnęła sama się usprawiedliwić.

Ignaś miał w tej chwili tylko Stasię ma myśli.

— Zbyt widocznie — potwierdził machinalnie.

Przechodzili właśnie z Królewskiej na Marszałkowską. Wiatr wyrwał się z za-rogu i wprost uderzył ich w piersi. W paltocie Ignasia przy górnej klapie nie było guzika; wiatr odchylił klapę i szyję jego chłodem otoczył. Ignaś głowę trochę odwrócił na bok, jakby pęd wiatru powstrzymać pragnął i lewą ręka kołnierz od płaszcza podnosić począł. Szło mu to jakoś nieskładnie, niezgrabnie. Nagle uczuł, że Filipka rękę swoją gwałtownie wysunęła z pod jego ramienia i przed nitu stanęła.

— Ach, Boże mój! Pan się zaziębi!— zawołała z akcentem troskliwości w głosie.

Równocześnie z tym wykrzyknikiem wyciągnęła obie ręce, kołnierz od płaszcza podnosić poczęła i odchylającą się klapą szyję okrywać. Chciała klapę zapiąć, szukała guzika — i nie znalazła.

— Widzi pan — widzi pan..... — mówiła tonem smutku i wyrzutu. — Mógłby się pan zaziębić jak nic...

Rzekłszy to, odwinęła szybko fularek ze szyi, zawinęła go na szyję Ignasia i zawiązywać poczęła. Ignaś szamotał się.

— Co pani robi? Taki wiatr.... Mnie nie nie będzie....

Filipka uwagi na te protestacye nie zwracała i fular wiązała.

— Pan ma skłonność do zaziębień.... proszę nieoponować.

— Kiedy już fular był zawiązany, rzekła do niego słodko:

— A teraz niech mi pan poda ramię — i chodźmy.

Zachowanie się Filipki wzruszyło Ignasia do głębi. On, co wyrósł samotny, nieotoczony opieką matczyną, ogromnie był wrażliwy na każdy dowód współczucia. Uchwycił więc gorączkowo rękę Filipki i pocałował.

— Ach, jaka pani dobra dla mnie! — zawołał.

Ulica była głucha, nikt tej sceny nie widział, nikt nie słyszał, — tylko szare śnieżne chmury kłębiły się nad miastem, a srebrne gwiazdki, co się z nich sypały, błyszczały i migały na asfaltowych chodnikach.

Filipka ścisnęła go za rękę i szepnęła:

— Chodźmy....

Poszli. Już było niedaleko do domu.

Gdy Ignaś wyciągnął rękę do dzwonka w bramie, Filipka odezwała się do niego poważnie.

— Panie Ignacy! O mojej bytności na balu maskowym ani słówka przed kolegami — daje pan na to słowo ?

— Daję.

Filipka wyciągnęła ku niemu rękę i ścisnęła dłoń jego mocno. Jaki miała cel w dochowaniu tajemnicy? Ona jedna wiedziała.

Ignaś rozkołysany marzeniem, rozpieszczony dobrocią Filipki, był w siódmem niebie.

Wróciwszy do swojej izdebki, niedługo jednak rozmyślał nad tem wszystkiem co zaszło; znużony czuwaniem i pracą przedegzaminową, ledwie miał czas rozebrać się, rzucił się na łóżko i zasnął.

Nazajutrz już egzaminów nie miał, ale nowa troska stawała przed nim: co robić? Trzeba było stante pede rozpocząć starania o posadę nauczyczycielską, byleby mieć dach nad głową i chleba kawałek. Jeszcze pod czas egzaminów profesor mówił, że w Orle otwiera się po wakacyach posada młodszego nauczyciela łaciny i greki, a natomiast w całym okręgu warszawskim, wileńskim i kijowskim ani jednej posady wakującej nie ma. Utkwiło mu to w głowie. Myślał właśnie o tem, gdy Joasia przyniosła mu do łóżka szklankę herbaty z bułeczką. Przyjął to, podziękował dziewczynie, i oparłszy się łokciem o poduszkę, pić począł. Pił, rozmyślał i rozmawiał sam ze sobą.

— Herbata na kredyt.... stancya na kredyt.... obiad na kredyt.

— To przecie nie będzie długo trwało.... W Orle albo Kursku posada się znajdzie. .. A gdyby w Warszawie? Nie można.... Kurator już innym mówił, że nie ma ani jednej.

— Ale z czego żyć będziesz kochanku?

— Na razie lekcya się znajdzie.... jedna, — druga.... Czy to mnie wiele potrzeba....

— Nie licz jednak, bracie, na lekcye.... wstawaj.... ubieraj się i ruszaj do kuratora....

— Ach Boże! Przecie spodnie mundurowe podarte.... oglądałem je wczoraj.... mundur pod pacha rozpruty....

Właśnie na poręczy od krzesła wisiały mundur i spodnie.

— Skąd-że to? Przecie włożyłem je wczoraj do kuferka.... Aha, to Joasia brała do oczyszczenia.

Porwał się na równe nogi z łóżka a mundur i spodnie uchwycił w rękę, jakby pragnął sprawdzić, czyby się jeszcze użyć nie dały pomimo braku! Rozłożył mundur, obejrzał — i na twarzy jego zarysowało się zdziwienie. Powiesił tedy mundur na poręczy krzesła, a jął spodnie oglądać — oglądał długo i pęknięcia nie znalazł. Naprawione, ale jak naprawione — ani widać!

Począł ubierać się. W tem drzwi otworzyły się i na progu stanęła znowu Joasia z drugą szklanką herbaty. Ignaś podejrzywał, że reperacya munduru i spodni, to jej sprawka.

— Ach, moja Joasiu! — zawołał — jakże ja ci wdzięczny jestem za to....

Dziewczyna szeroko otworzyła oczy.

— E... e.... e.... ta co panicz gada....

— Oczyściłaś i wyreperowałaś mundur jakbyś zgadła, że na dzisiaj będzie mi potrzebny.

— Czego panicz chcą odemnie? Albo to ja? To panienka....

Coś go za piersi ścisnęło. Wziął od uśmiechniętej dziewczyny szklankę z herbatą i na stole postawił. Nie rzekł nawet jak zwykle: dziękuję. Chodzić zaczął po izbie, pomrukiwał, coś mówił monosylabami, czoło pocierał i małemi haustami herbatę popijał. Chodził, zatrzymywał się zamyślony, ciągnął łyk herbaty, znowu chodził — i chodząc ubierał się. Ubrawszy się wyszedł.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej